است بدانيد كه زندگى دنيا نسبت به زندگى آخرت جز يك زندگى پست و اندكى نيست . در اين آيه و آيه بعدش به مؤمنين عتابى شديد و تهديدى سخت شده ، و هم چنان كه در روايات شان نزول آمده ، اين آيات با داستان جنگ تبوك انطباق دارد . * ( « إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ . . . » ) * عذابى كه در اين آيه بدان انذار و تهديد شده‌اند مطلق است و قيدى بدان نخورده ، و به همين جهت هيچ وجهى نيست كه ما آن را به عذاب آخرت اختصاص دهيم . و چه بسا سياق خود آيه اين معنا را تاييد كند كه منظور از عذاب ، عذاب دنيا و يا حد اقل عذاب دنيا و آخرت است . و اينكه فرمود : « و گروهى را غير از شما مىآورد » يعنى گروهى را كه چون شما در امتثال اوامر خدا و كوچ كردن در راه او تثاقل و كندى نمىورزند . دليل اين معنا قرينه مقام است . * ( « وَلا تَضُرُّوه شَيْئاً » ) * اشاره است به ناچيزى مخالفتهاى ايشان در درگاه خداى سبحان ، و اينكه اگر او بخواهد ايشان را از ميان برداشته قوم ديگرى را جايگزين ايشان كند كارى از دستشان برنخواهد آمد ، زيرا خداى تعالى از اطاعت ايشان منفعت و از مخالفتشان ضررى نمىبيند ، بلكه نفع و ضررشان عايد خودشان مىشود . * ( « وَاللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » ) * اين جمله تعليل است براى جمله * ( « يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ » ) * . * ( « إِلَّا تَنْصُرُوه فَقَدْ نَصَرَه اللَّه إِذْ أَخْرَجَه الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ » ) * . كلمه * ( « ثانِيَ اثْنَيْنِ » ) * به معناى يكى از آن دو تا است . و كلمه « غار » به معناى سوراخ وسيعى است كه در كوه باشد ، و مقصود از آن در اينجا غارى است كه در كوه ثور قرار داشته ، و اين غار غير از غاريست كه در كوه حرا قرار داشت . و بنا بر اخبار بسيارى ، رسول خدا ( ص ) قبل از بعثت ، بسيارى از اوقات در آنجا بسر مىبرده . و مقصود از « صاحب - همراه » او بنا بر نقل قطعى ابو بكر است . * ( « إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِه لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّه مَعَنا » ) * مقصود از « حزن » اندوهى است كه از ترس ناشى مىشود ، يعنى به همراهش گفت : از ترس تنهايى و غربت و بى كسى و فراوانى دشمن و يكدلى دشمنان من ، و اينكه مرا تعقيب كرده‌اند غم مخور كه خداى سبحان با ماست ، او مرا بر دشمنانم يارى مىدهد . * ( « فَأَنْزَلَ اللَّه سَكِينَتَه عَلَيْه وَأَيَّدَه بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها . . . » ) * يعنى خداوند سكينت خود را بر رسول خود نازل و رسول خويش را به جنودى كه